{"id":510,"date":"2013-05-23T21:16:06","date_gmt":"2013-05-23T21:16:06","guid":{"rendered":"http:\/\/harpa.blogg.is\/2013-05-23\/lobotomia-vid-gedveiki\/"},"modified":"2013-11-19T09:44:17","modified_gmt":"2013-11-19T09:44:17","slug":"lobotomia-vid-gedveiki","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/harpahreins.com\/blogg\/2013\/05\/23\/lobotomia-vid-gedveiki\/","title":{"rendered":"L\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00eda vi\u00f0 ge\u00f0veiki"},"content":{"rendered":"<p><font size=\"-1\">\u00deann 27. desember 1935 hratt port\u00fagalski taugal\u00e6knirinn <a href=\"http:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Ant%C3%B3nio_Egas_Moniz\">Egan Moniz<\/a> hugmynd sinni um skur\u00f0l\u00e6kningu vi\u00f0 ge\u00f0veiki \u00ed framkv\u00e6md. A\u00f0ger\u00f0in f\u00f3r fram \u00e1 Santa Marta sj\u00fakrah\u00fasinu \u00ed Lissabon en Moniz gat ekki framkv\u00e6mt hana sj\u00e1lfur \u00fev\u00ed hann \u00fej\u00e1\u00f0ist mj\u00f6g af gigt \u00ed h\u00f6ndum, svo \u00fea\u00f0 var a\u00f0sto\u00f0arl\u00e6knirinn hans sem skar, taugaskur\u00f0l\u00e6knirinn Almeida Lima. Sj\u00faklingurinn var 47 \u00e1ra g\u00f6mul kona sem \u00fej\u00e1\u00f0ist af \u00feunglyndi og kv\u00ed\u00f0a.<\/font><br \/>\n\u00a0<\/p>\n<p><font size=\"-1\">Sj\u00faklingurinn var sv\u00e6f\u00f0ur, bora\u00f0 gat ofan \u00e1 h\u00f6fu\u00f0k\u00fapuna, alk\u00f3h\u00f3li sprauta\u00f0 \u00ed ennibl\u00f6\u00f0\/ennisgeira (frontal lobes) til a\u00f0 skadda taugatengsl og e.t.v. hr\u00e6rt \u00ed ennisbl\u00f6\u00f0um me\u00f0 levkotomi (heimildum ber ekki saman um hvort Moniz hafi nota\u00f0 \u00feetta \u00e1hald fr\u00e1 upphafi e\u00f0a fr\u00e1 \u00fev\u00ed \u00ed sj\u00f6undu l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00edutilraun sinni). Engin eftirk\u00f6st voru fyrst eftir a\u00f0ger\u00f0ina, sj\u00faklingurinn kvarta\u00f0i einungis yfir h\u00f6fu\u00f0verk. \u00c1rangurinn var ekki eins g\u00f3\u00f0ur og Moniz haf\u00f0i vonast til: A\u00f0 v\u00edsu hvarf kv\u00ed\u00f0i konunnar en h\u00fan var \u00e1fram \u00feunglynd og var n\u00fa a\u00f0 auki or\u00f0in slj\u00f3 og sinnulaus (apat\u00edsk).<\/font><\/p>\n<p><img data-recalc-dims=\"1\" loading=\"lazy\" decoding=\"async\" hspace=\"10\" vspace=\"10\" border=\"1\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/this.is\/harpa\/blogg09\/gedveiki\/prefrontal.jpg?resize=540%2C234\" alt=\"Prefrontal l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\ufffda\" align=\"top\" height=\"234\" width=\"540\" \/><\/p>\n<p><font size=\"-1\">Moniz l\u00e9t ekki hugfallast heldur pr\u00f3fa\u00f0i a\u00f0fer\u00f0ina \u00e1 fleiri sj\u00faklingum. Fyrir frekari tilraunir l\u00e9t hann sm\u00ed\u00f0a s\u00e9rstakt \u00e1hald til a\u00f0ger\u00f0arinnar, ellefu sentimetra langt mj\u00f3tt r\u00f6r og var h\u00e6gt a\u00f0 skj\u00f3ta \u00fat \u00far \u00fev\u00ed beittum st\u00e1l\u00fer\u00e6\u00f0i me\u00f0 einum smelli, v\u00e6ri \u00e1haldinu s\u00ed\u00f0an sn\u00fai\u00f0 \u00ed hring skar \u00fer\u00e1\u00f0urinn u.\u00fe.b. sentimetra hring a\u00f0 umm\u00e1li. Hann gaf a\u00f0ger\u00f0inni nafni\u00f0 leukotomi (stafsett leucotomy \u00e1 ensku), af gr\u00edsku or\u00f0unum levkos, sem \u00fe\u00fd\u00f0ir hv\u00edtur, og tomia, sem \u00fe\u00fd\u00f0ir skur\u00f0ur, enda skyldi skur\u00f0urinn ger\u00f0ur\u00a0\u00ed ennisbl\u00f6\u00f0um\/ennisgeira heilans \u00fear sem var fj\u00f6ldi hv\u00edtra tauga\u00fer\u00e1\u00f0a. \u00c1haldi\u00f0 nefndi hann leukotom. Skur\u00f0um var fj\u00f6lga\u00f0 allt upp \u00ed sex og h\u00e6tt a\u00f0 sprauta alk\u00f3h\u00f3li \u00ed heila sj\u00faklinganna. \u00c1 nokkrum m\u00e1nu\u00f0um var leukotomian reynd \u00e1 20 sj\u00faklingum me\u00f0 \u00fdmiss konar ge\u00f0sj\u00fakd\u00f3msgreiningar; t\u00e6pur helmingur sj\u00faklinganna var greindur \u00feunglyndur, sex voru me\u00f0 ge\u00f0klofa, tveir me\u00f0 felmtursr\u00f6skun og svo voru einstakir fulltr\u00faar annarra ge\u00f0sj\u00fakd\u00f3ma. \u00cd ritger\u00f0 sem Moniz birti \u00e1ri\u00f0 1936 h\u00e9lt hann \u00fev\u00ed fram a\u00f0 7 af \u00feessum sj\u00faklingum hef\u00f0u fengi\u00f0 fullan bata og 7 sj\u00faklingum hef\u00f0i batna\u00f0 umtalsvert; a\u00f0ger\u00f0in skila\u00f0i sem sagt 70% bata \u00ed bl\u00f6ndu\u00f0um sj\u00faklingah\u00f3pi. (Sk\u00fdringarteikningin h\u00e9r a\u00f0 ofan s\u00fdnir hvar Moniz bora\u00f0i og skar og einnig \u00e1haldi\u00f0 sem hann nota\u00f0i.)<\/font><\/p>\n<p><font size=\"-1\">\u00deetta \u00fe\u00f3ttu mikil t\u00ed\u00f0indi \u00ed heimi ge\u00f0l\u00e6kninga. Me\u00f0al \u00feeirra sem heillu\u00f0ust strax af fr\u00e9ttunum um feikig\u00f3\u00f0an \u00e1rangur leukotomiu var amer\u00edski taugal\u00e6knirinn <a href=\"http:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Walter_Jackson_Freeman_II\">Walter Freeman<\/a>. Hann og skur\u00f0l\u00e6knirinn James Watts ger\u00f0u fyrstu leukotomiu-a\u00f0ger\u00f0ina \u00ed Bandar\u00edkjunum \u00ed september 1936. \u00deeir Freeman og Watts ger\u00f0u \u00fdmsar tilraunir til a\u00f0 endurb\u00e6ta a\u00f0fer\u00f0ina og komu s\u00e9r ofan \u00e1 \u00fe\u00e1 a\u00f0fer\u00f0 a\u00f0 bora g\u00f6t \u00e1 h\u00f6fu\u00f0k\u00fapuna vi\u00f0 gagnaugu hvoru megin og stinga inn \u00e1haldi sem minnti helst \u00e1 papp\u00edrshn\u00edf, sn\u00faa \u00fev\u00ed l\u00f3\u00f0r\u00e9tt og skera h\u00e1lfhring \u00ed ennisbl\u00f6\u00f0. Me\u00f0 \u00feessari a\u00f0fer\u00f0 var minni h\u00e6tta \u00e1 a\u00f0 skera sundur \u00e6\u00f0ar \u00ed heilanum, \u00e1 hinn b\u00f3ginn fylgdi henni s\u00e1 \u00f3kostur a\u00f0 skur\u00f0l\u00e6knirinn s\u00e1 alls ekki hvar hann skar \u00ed ennisbl\u00f6\u00f0in og var\u00f0 a\u00f0 giska \u00e1 hversu dj\u00fapt skyldi stinga \u00e1haldinu. Freeman og Watts k\u00f6llu\u00f0u a\u00f0ger\u00f0ina lobotomi, af gr\u00edska or\u00f0inu lobos sem \u00fe\u00fd\u00f0ir bl\u00f6\u00f0 og tomia, sem \u00fe\u00fd\u00f0ir skur\u00f0ur.<\/font><\/p>\n<p><font size=\"-1\">Freeman og Watts birtu fj\u00f6lda greina um g\u00f3\u00f0an \u00e1rangur lobotomiunnar og \u00e1ri\u00f0 1942 kom \u00fat st\u00f3rt ritverk eftir \u00fe\u00e1, <i>Psychosurgery<\/i>, sem vakti alheimsathygli \u00e1 l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00edu. \u00c1ri\u00f0 1943 stakk Freeman upp \u00e1 \u00fev\u00ed vi\u00f0 N\u00f3belsnefndina a\u00f0 Egas Moniz yr\u00f0i tilnefndur til N\u00f3belsver\u00f0launa \u00ed l\u00e6knisfr\u00e6\u00f0i fyrir miklv\u00e6gt framlag til l\u00e6kningar ge\u00f0veiki en N\u00f3belsnefndin t\u00f3k \u00fe\u00e1 upp\u00e1stungu ekki til greina.<\/font><\/p>\n<p><font size=\"-1\">Upphafsmenn l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00edu \u00fe\u00f6g\u00f0u hreint ekki yfir fylgikvillum a\u00f0ger\u00f0arinnar. Egan Moniz nefndi a\u00f0 sj\u00faklingar g\u00e6tu fengi\u00f0 hita eftir a\u00f0ger\u00f0ina, \u00e6lt, haldi\u00f0 hvorki saur n\u00e9 \u00fevagi og sj\u00f3n \u00feeirra truflast, auk \u00feess sem vart var\u00f0 hreyfitreg\u00f0u (akinesia), slj\u00f3leika, drunga, stels\u00fdki, \u00f3e\u00f0lilegrar hungurtilfinningar og a\u00f0 sj\u00faklingar voru illa \u00e1tta\u00f0ir \u00ed r\u00fami og t\u00edma. Freeman og Watts s\u00f6g\u00f0u fr\u00e1 pers\u00f3nuleikabreytingum, a\u00f0 sumir sj\u00faklingar yr\u00f0u tilfinningakaldir, tillitslausir og hirtu hvorki um bo\u00f0 n\u00e9 b\u00f6nn. \u00d6rvefur eftir skur\u00f0ina gat valdi\u00f0 flogaveiki, raunar voru flog me\u00f0 algengustu fylgifiskum hennar. Alvarlegustu \u201efylgikvillarnir\u201c voru \u00fe\u00f3 banv\u00e6n heilabl\u00e6\u00f0ing: \u00cd fyrstu tilraunum Freeman og Watts hlutu um 5% sj\u00faklinganna bana af a\u00f0ger\u00f0inni.<\/font><br \/>\n\u00a0<\/p>\n<p><img data-recalc-dims=\"1\" loading=\"lazy\" decoding=\"async\" hspace=\"10\" vspace=\"10\" border=\"1\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/this.is\/harpa\/blogg09\/gedveiki\/transorbital.jpg?resize=200%2C160\" alt=\"L\u00f3b\u00f3t\u00f3m\ufffda um augnt\u00f3tt\" align=\"left\" height=\"160\" width=\"200\" \/><font size=\"-1\">Seinna einfalda\u00f0i Walter Freeman l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00eduna svo ekki \u00feurfti lengur a\u00f0 framkv\u00e6ma hana \u00e1 skur\u00f0stofum sj\u00fakrah\u00fasa heldur g\u00e1tu ge\u00f0l\u00e6knar\/taugal\u00e6knar gert hana sj\u00e1lfir \u00e1 ge\u00f0sp\u00edt\u00f6lum e\u00f0a stofu. Einfalda\u00f0a a\u00f0ger\u00f0in, transorbital lobotomy (l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00eda gegnum augnt\u00f3tt), f\u00f3lst \u00ed \u00fev\u00ed a\u00f0 stinga s\u00e9rst\u00f6ku beittu \u00e1haldi, nokkurs konar sting (kalla\u00f0ur orbitoclas e\u00f0a leucotome), undir augnlok sj\u00faklings, sl\u00e1 \u00e1 \u00e1haldsskafti\u00f0 me\u00f0 hamri til a\u00f0 komast gegnum augnt\u00f3ttina og upp \u00ed heila til m\u00f3ts vi\u00f0 nefr\u00f3t. Stingurinn var hamra\u00f0ur um tvo sentimetra inn \u00ed ennisbl\u00f6\u00f0in og s\u00ed\u00f0an sn\u00fai\u00f0 sitt \u00e1 hva\u00f0 til a\u00f0 skera \u00ed ennisbl\u00f6\u00f0in. Markmi\u00f0i\u00f0 var a\u00f0 skera \u00fevert \u00e1 hv\u00edta efni\u00f0 (tauga\u00fer\u00e6\u00f0ina) sem tengdu saman framheilab\u00f6rk og st\u00faku. Stingurinn var svo dreginn \u00fat og a\u00f0ger\u00f0in endurtekin gegnum hina augnt\u00f3ttina. A\u00f0ger\u00f0in t\u00f3k bara sj\u00f6 m\u00edn\u00fatur og yfirleitt deyf\u00f0i (sv\u00e6f\u00f0i) Freeman sj\u00faklingana me\u00f0 \u00fev\u00ed a\u00f0 gefa \u00feeim nokkur raflost svo \u00feeir misstu me\u00f0vitund.<\/font><\/p>\n<p><font size=\"-1\">Teikningin til vinstri s\u00fdnir hvernig l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00eda um augnt\u00f3tt er ger\u00f0. <\/font><\/p>\n<p><font size=\"-1\">Freeman ger\u00f0i fyrstu l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00edua\u00f0ger\u00f0iirnar um augnt\u00f3tt \u00e1ri\u00f0 1946 en \u00e1ri s\u00ed\u00f0ar lauk samstarfi hans og taugaskur\u00f0l\u00e6knisins Watts \u00fev\u00ed hinum s\u00ed\u00f0arnefnda ofbu\u00f0u n\u00fdju a\u00f0farirnar. \u00d6\u00f0rum hugna\u00f0ist l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00eda gegnum augnt\u00f3tt \u00fe\u00f3 n\u00e6gilega vel til \u00feess a\u00f0 \u00e1ri\u00f0 1949 var sett met \u00ed\u00a0 l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00edua\u00f0ger\u00f0um \u00ed Bandar\u00edkjunum, \u00fea\u00f0 \u00e1ri\u00f0 voru ger\u00f0ar 5.074 l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00edur. Noregur var eina Nor\u00f0urlandi\u00f0 sem leyf\u00f0i transorbital l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00edu, \u00e1 hinum Nor\u00f0url\u00f6ndunum h\u00e9ldu menn sig yfirleitt vi\u00f0 l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00edu um gagnaugu.<\/font><br \/>\n\u00a0<br \/>\n\u00a0<\/p>\n<p><font size=\"-1\">Moniz, Freeman og fleiri kynntu mismunandi l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00edua\u00f0fer\u00f0ir, sem \u00feeir tveir h\u00f6f\u00f0u komi\u00f0 s\u00e9r saman um a\u00f0 h\u00e9tu einu nafni psychosurgery (ge\u00f0skur\u00f0a\u00f0ger\u00f0ir), \u00e1 Fyrstu al\u00fej\u00f3\u00f0legu ge\u00f0skur\u00f0a\u00f0ger\u00f0a-r\u00e1\u00f0stefnunni, \u00ed Lissabon \u00ed \u00e1g\u00fast 1948. Meir en hundra\u00f0 v\u00edsindamenn fr\u00e1 27 l\u00f6ndum s\u00f3ttu r\u00e1\u00f0stefnuna. Me\u00f0al \u00fe\u00e1tttakenda voru tveir danskir ge\u00f0l\u00e6knar og hinn heimsfr\u00e6gi danski taugaskur\u00f0l\u00e6knir, Eduard Busch.<\/font><\/p>\n<p><font size=\"-1\"><a href=\"http:\/\/www.youtube.com\/watch?v=_0aNILW6ILk\">\u00c1 <i>Youtube <\/i>m\u00e1 horfa \u00e1 brot \u00far heimildamynd um Walter Freeman<\/a>, \u00fear sem hann s\u00fdnir og \u00fatsk\u00fdrir a\u00f0fer\u00f0 s\u00edna, l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00eda um augnt\u00f3tt. Vi\u00f0kv\u00e6mir \u00e6ttu ekki a\u00f0 horfa \u00e1 \u00feetta.<\/font><\/p>\n<p><img data-recalc-dims=\"1\" loading=\"lazy\" decoding=\"async\" hspace=\"10\" vspace=\"10\" border=\"1\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/this.is\/harpa\/blogg09\/gedveiki\/nobelsskjal.jpg?resize=335%2C226\" alt=\"N\u00f3belsver\u00f0laun Moniz\" align=\"left\" height=\"226\" width=\"335\" \/><font size=\"-1\">\u00c1ri\u00f0 eftir, 1949, f\u00e9kk Egas Moniz N\u00f3belsver\u00f0launin \u00ed l\u00e6knisfr\u00e6\u00f0i fyrir hina merku uppfinningu s\u00edna l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00edu (hann deildi a\u00f0 v\u00edsu ver\u00f0laununum me\u00f0 \u00f6\u00f0rum l\u00e6kni). Einn af \u00feeim n\u00edu v\u00edsindam\u00f6nnum sem h\u00f6f\u00f0u skrifa\u00f0 N\u00f3belsnefndinni og hvatt til a\u00f0 veita Moniz ver\u00f0launin var Eduard Busch. \u00cd br\u00e9finu sag\u00f0i Busch a\u00f0 uppfinning Moniz marka\u00f0i t\u00edmam\u00f3t b\u00e6\u00f0i \u00ed me\u00f0fer\u00f0 ge\u00f0sj\u00fakra og ge\u00f0l\u00e6knisv\u00edsindum. S\u00e1 sem skrifa\u00f0i sk\u00fdrslu um Moniz fyrir N\u00f3belsnefndina var s\u00e6nski taugaskur\u00f0l\u00e6knirinn Herbert Olivercrona, sem sj\u00e1lfur var upphafsma\u00f0ur l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00edu \u00ed Sv\u00ed\u00fej\u00f3\u00f0. Hann lofa\u00f0i mj\u00f6g uppfinningu Moniz.<\/font><\/p>\n<p><font size=\"-1\">Myndin er af N\u00f3belsskjali Moniz. \u00c1 \u00fev\u00ed segir a\u00f0 hann hlj\u00f3ti ver\u00f0launin \u201ef\u00f6r hans uppt\u00e4kt av den prefrontala leukotomiens terapeutiska v\u00e4rde vid vissa psykoser.\u201c<\/font><br \/>\n\u00a0<\/p>\n<p><font size=\"-1\">\u00deegar n\u00fd ge\u00f0lyf (fyrst og fremst kl\u00f3rpr\u00f3maz\u00edn en reserpin einnig) komu \u00e1 almennan marka\u00f0 sumari\u00f0 1954 hr\u00f6pu\u00f0u vins\u00e6ldir l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00edu mj\u00f6g \u00fe\u00f3tt enn h\u00e9ldu menn \u00e1fram a\u00f0 beita henni n\u00e6sta \u00e1ratuginn og enn \u00feann dag \u00ed dag eru ger\u00f0ar ge\u00f0skur\u00f0a\u00f0ger\u00f0ir.<\/font><br \/>\n\u00a0<\/p>\n<p><b><font size=\"-1\">Vins\u00e6ldir l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00edu \u00ed \u00fdmsum l\u00f6ndum<\/font><\/b><\/p>\n<p><font size=\"-1\">\u00cd Bandar\u00edkjunum voru ger\u00f0ar, a\u00f0 tali\u00f0 er, \u00e1 milli 25 og 30.000 l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00edur \u00e1 \u00e1runum 1936-56. \u00cd Bretlandi voru a\u00f0ger\u00f0irnar 11-12.000 \u00e1 sama t\u00edmabili. \u00cd sumum l\u00f6ndum voru einungis f\u00e1ar l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00edur ger\u00f0ar, s.s. \u00ed \u00de\u00fdskalandi, \u00cdsrael, Tyrklandi og Sov\u00e9tr\u00edkjunum (\u00ed s\u00ed\u00f0asttalda r\u00edkinu var l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00eda b\u00f6nnu\u00f0 \u00e1ri\u00f0 1950, h\u00fan var hins vegar tekin upp \u00fear undir lok tuttugustu aldar). Samanlagt er tali\u00f0 a\u00f0 \u00ed heiminum \u00f6llum hafi veri\u00f0 ger\u00f0 l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00eda \u00e1 60-80.000 manns \u00e1 t\u00edmabilinu 1936-56. Raunar sker Skandinav\u00eda sig \u00far \u00feegar t\u00f6lur yfir l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00edua\u00f0ger\u00f0ir eru sko\u00f0a\u00f0ar \u00fev\u00ed \u00fe\u00e6r voru 2.5 sinnum algengari \u00fear mi\u00f0a\u00f0 vi\u00f0 mannfj\u00f6lda en \u00ed Bandar\u00edkjunum. L\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00eda var fyrst ger\u00f0 \u00ed Sv\u00ed\u00fej\u00f3\u00f0 \u00e1ri\u00f0 1944, \u00ed Noregi \u00e1ri\u00f0 1941, \u00ed Finnlandi \u00e1ri\u00f0 1946, \u00ed Danm\u00f6rku \u00e1ri\u00f0 1944 og \u00e1 \u00cdslandi 1948. Af Nor\u00f0url\u00f6ndunum hefur einungis Noregur greitt l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00edusj\u00faklingum ska\u00f0ab\u00e6tur eftir a\u00f0ger\u00f0ina.<\/font><\/p>\n<p><font size=\"-1\">\u00deessi tafla er \u00ed doktorsritger\u00f0 Kenneth \u00d6gren, <i><a href=\"umu.diva-portal.org\/smash\/get\/diva2:140147\/FULLTEXT01?\">Psychosurgery in Sweden 1944-1958. The Practice, the Professional and the Media Discourse<\/a><\/i> (2007):<\/font><br \/>\n\u00a0<\/p>\n<p><img data-recalc-dims=\"1\" loading=\"lazy\" decoding=\"async\" border=\"1\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/this.is\/harpa\/blogg09\/gedveiki\/tolur_lobotomia_nordurlondum.jpg?resize=540%2C169\" alt=\"T\u00f6lur um l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\ufffdu\" height=\"169\" width=\"540\" \/><br \/>\n\u00a0<br \/>\n\u00a0<\/p>\n<p><font size=\"-1\">S\u00e9u t\u00f6lur yfir l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00edu \u00e1 \u00e1runum 1945-60 bornar saman vi\u00f0 mannfj\u00f6ldat\u00f6lur \u00e1ri\u00f0 1950 kemur \u00ed lj\u00f3s a\u00f0 t\u00ed\u00f0ni a\u00f0ger\u00f0anna \u00ed Danm\u00f6rku var um 85 a\u00f0ger\u00f0ir \u00e1 hverja 100.000 \u00edb\u00faa \u00e1 15 \u00e1ra t\u00edmabili, \u00ed Noregi 81 a\u00f0ger\u00f0 \u00e1 hverja 100.000 \u00edb\u00faa, \u00ed Sv\u00ed\u00fej\u00f3\u00f0 u.\u00fe.b. 63 a\u00f0ger\u00f0ir \u00e1 hverja 100.000 \u00edb\u00faa og \u00ed Finnlandi 36 \u00e1 hverja hundra\u00f0 \u00fe\u00fasund \u00edb\u00faa. D\u00f6nsku t\u00f6lurnar m\u00e1 einnig t\u00falka sem a\u00f0 me\u00f0altali t\u00e6plega 5,7 a\u00f0ger\u00f0 \u00e1 100.000 \u00edb\u00faa \u00e1 \u00e1ri. \u00cd b\u00f3kinni <i>Det hvide snit<\/i> (\u00fatg. 2010) gerir Jesper Vaczy Kragh miki\u00f0 \u00far \u00fev\u00ed a\u00f0 Danm\u00f6rk hafi slegi\u00f0 \u00f6ll met \u00ed l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00edum og veltir fyrir s\u00e9r hvers vegna \u00fea\u00f0 hafi veri\u00f0.<\/font><\/p>\n<p><font size=\"-1\">\u00cd \u00feessu sambandi er fr\u00f3\u00f0legt a\u00f0 sko\u00f0a t\u00f6lur yfir l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00edur \u00e1 \u00cdslandi (en s\u00e9rst\u00f6k f\u00e6rsla um \u00fe\u00e6r b\u00ed\u00f0ur). \u00c1 t\u00edmabilinu 1948-1953 voru ger\u00f0ar 42 svona a\u00f0ger\u00f0ir h\u00e9r \u00e1 landi. Mannfj\u00f6ldi \u00feann 1. jan\u00faar 1950 var 141.042. Me\u00f0 s\u00f6mu reikningsa\u00f0fer\u00f0 f\u00e6st \u00fat heildartalan 30 l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00edur \u00e1 hverja 100.000 \u00edb\u00faa. S\u00e9 teki\u00f0 tillit til \u00feess a\u00f0 h\u00e9r er einungis um fimm \u00e1ra t\u00edmabil a\u00f0 r\u00e6\u00f0a og reikna\u00f0 \u00fat me\u00f0altal \u00e1 \u00e1ri gerir \u00fea\u00f0 6 l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00edur \u00e1 \u00e1ri \u00e1 hverja 100.000 \u00edb\u00faa, sem sagt eil\u00edti\u00f0 h\u00e6rri tala en danska talan sem \u00fe\u00f3 \u00feykir svimandi h\u00e1 \u00ed al\u00fej\u00f3\u00f0legum samanbur\u00f0i. M\u00e1 \u00fev\u00ed \u00e6tla a\u00f0 ef ekki hef\u00f0u komi\u00f0 til s\u00e9rstakar a\u00f0st\u00e6\u00f0ur h\u00e9rlendis, sem ger\u00f0 ver\u00f0ur betri grein fyrir \u00ed n\u00e6stu f\u00e6rslu, hef\u00f0i \u00cdsland veri\u00f0 me\u00f0 efstu l\u00f6ndum \u00e1 topp-t\u00edu vins\u00e6ldarlista l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00edunnar, jafnvel \u00ed fyrsta s\u00e6ti.<\/font><br \/>\n\u00a0<\/p>\n<p><b><font size=\"-1\">L\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00eda \u00ed Danm\u00f6rku<\/font><\/b><\/p>\n<p><font size=\"-1\">L\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00eda var\u00f0 snemma kunn me\u00f0al ge\u00f0l\u00e6kna og taugal\u00e6kna \u00ed Danm\u00f6rku \u00fev\u00ed \u00feeir fj\u00f6lmenntu \u00e1 \u00deri\u00f0ja al\u00fej\u00f3\u00f0lega taugal\u00e6kninga\u00feingi\u00f0, sem h\u00f3fst \u00ed Kaupmannah\u00f6fn 21. \u00e1g\u00fast 1939, og l\u00e6r\u00f0u \u00fear ekki bara um gagnsemi raflosta vi\u00f0 ge\u00f0veiki heldur gafst einnig kostur \u00e1 a\u00f0 hl\u00fd\u00f0a \u00e1 sj\u00e1lfan Walter Freeman fjalla um l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00edu. Freeman sag\u00f0i fr\u00e1 \u00feeim 54 tilraunum me\u00f0 l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00edu sem hann haf\u00f0i \u00fe\u00e1 gert.<\/font><\/p>\n<p><font size=\"-1\">\u00c1 \u00feeim t\u00edma sem l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00eda var sem mest i\u00f0ku\u00f0 voru haldin fj\u00f6gur \u00feing Samtaka norr\u00e6nna ge\u00f0l\u00e6kna, hi\u00f0 fyrsta \u00ed Kaupmannah\u00f6fn 1946, n\u00e6sta \u00ed Helsinki 1949, \u00feri\u00f0ja \u00ed Stokkh\u00f3lmi 1952 og hi\u00f0 fj\u00f3r\u00f0a \u00ed Osl\u00f3 1955. \u00c9g get ekki fundi\u00f0 uppl\u00fdsingar um \u00fe\u00e1ttt\u00f6ku \u00cdslendinga \u00e1 \u00feessum \u00feingum nema \u00e1 \u00feinginu \u00ed Kaupmannah\u00f6fn 1946. \u00dea\u00f0 s\u00f3ttu 269 \u00fe\u00e1ttakendur og 168 a\u00f0rir. \u00dear var einn skr\u00e1\u00f0ur \u00fe\u00e1tttakandi fr\u00e1 \u00cdslandi, Helgi T\u00f3masson, sem var reyndar kj\u00f6rinn einn af \u00feingforsetum. Mig grunar a\u00f0 fleiri \u00cdslendingar hafi veri\u00f0 vi\u00f0staddir \u00feetta \u00feing, \u00fe.e. a\u00f0 Bjarni Oddsson, sem var a\u00f0 lj\u00faka doktorsgr\u00e1\u00f0u \u00ed taugaskur\u00f0l\u00e6kningum fr\u00e1 Kaupmannahafnarh\u00e1sk\u00f3la, hafi einnig s\u00f3tt \u00fea\u00f0. \u00c1 \u00feessu \u00feingi fluttu danski l\u00e6knirinn Broager, s\u00e6nski l\u00e6knirinn Wohlfahrt og norski l\u00e6knirinn Dedichen fyrirlestra undir sameiginlega heitinu Ge\u00f0l\u00e6kningar, s\u00e9rstaklega l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00eda og lostl\u00e6kningar. Broager benti \u00e1 helstu h\u00e6tturnar vi\u00f0 l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00edu sem hef\u00f0u yfirleitt \u00ed bana \u00ed f\u00f6r me\u00f0 s\u00e9r. \u00de\u00e6r v\u00e6ru:<\/font><br \/>\n\u00a0<\/p>\n<ul>\n<li><font size=\"-1\">Bl\u00e6\u00f0ing vegna \u00feess a\u00f0 st\u00f3rar \u00e6\u00f0ar v\u00e6ru skadda\u00f0ar;<\/font><\/li>\n<li><font size=\"-1\">H\u00e6ttan \u00e1 a\u00f0 opna heilahli\u00f0arhol;<\/font><\/li>\n<li><font size=\"-1\">Skur\u00f0urinn v\u00e6ri ger\u00f0ur of aftarlega.<\/font><\/li>\n<\/ul>\n<p><font size=\"-1\">\u00c9g get \u00feessa h\u00e9r vegna \u00feess a\u00f0 \u00feetta eru n\u00e1kv\u00e6mlega s\u00f6mu h\u00e6tturnar og Bjarni Oddsson, l\u00e6knirinn sem ger\u00f0i l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00edur h\u00e9rlendis, telur upp \u00ed grein \u00ed <i>L\u00e6knabla\u00f0inu<\/i> 1952 (sem fjalla\u00f0 ver\u00f0ur um \u00ed n\u00e6stu f\u00e6rslu).<\/font><br \/>\n\u00a0<\/p>\n<p><font size=\"-1\">\u00c1 \u00e1runum 1944-1983 voru ger\u00f0ar yfir 4.000 l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00edur \u00ed Danm\u00f6rku, sem er margfalt h\u00e6rra hlutfall mi\u00f0a\u00f0 vi\u00f0 mannfj\u00f6lda en \u00ed Bandar\u00edkjunum og Bretlandi. \u00cd b\u00f3kinni <i>Det hvide snit<\/i> reynir h\u00f6fundurinn, Jesper Vaczy Kragh, a\u00f0 grennslast fyrir um af hverju a\u00f0ger\u00f0in var\u00f0 svona feikivins\u00e6l \u00ed Danm\u00f6rku. Hann nefnir \u00ed \u00feessu sambandi tvo sj\u00f3narmi\u00f0 sem einkum eru r\u00edkjandi \u00feegar menn sko\u00f0a l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00edu \u00ed s\u00f6gulegu lj\u00f3si: Annars vegar a\u00f0 \u00feetta hafi veri\u00f0 \u00f6r\u00ferifar\u00e1\u00f0 til hj\u00e1lpar \u00f3l\u00e6knandi sj\u00faklingum, sprotti\u00f0 af \u00fe\u00f6rf l\u00e6kna til a\u00f0 reyna a\u00f0 lina \u00fej\u00e1ningar sj\u00faklinga sinna, hins vegar a\u00f0 \u00feetta hafi veri\u00f0 \u00e1hrifar\u00edk lei\u00f0 til a\u00f0 hafa stj\u00f3rn \u00e1 erfi\u00f0um sj\u00faklingum \u00e1 yfirfullum ge\u00f0sp\u00edt\u00f6lum. \u00deessar tv\u00e6r kenningar haf\u00f0i hann \u00ed huga \u00feegar hann rannsaka\u00f0i efni\u00f0 og m\u00e1tar \u00fe\u00e6r reglulega vi\u00f0 g\u00f6gnin sem hann sko\u00f0ar.<\/font><\/p>\n<p><font size=\"-1\">Vaczy fjallar um a\u00f0 sta\u00f0a ge\u00f0l\u00e6kna haf\u00f0i breyst nokku\u00f0 laust \u00e1\u00f0ur en lost-l\u00e6kningar og l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00eda komu til s\u00f6gunnar. H\u00fan haf\u00f0i batna\u00f0 a\u00f0 \u00fev\u00ed leyti a\u00f0 ge\u00f0l\u00e6knar fengu \u00e1kve\u00f0i\u00f0 vald og vir\u00f0ingu \u00ed samf\u00e9laginu. \u00deetta var einkum f\u00f3lgi\u00f0 \u00ed \u00fev\u00ed a\u00f0 ge\u00f0l\u00e6knar d\u00e6mdu um sakh\u00e6fi afbrotamanna, voru eiginlega hluti af l\u00f6gg\u00e6slunni a\u00f0 \u00fev\u00ed leyti, og ge\u00f0l\u00e6knar sk\u00e1ru \u00far um hvort e\u00f0a hven\u00e6r gera skyldi f\u00f3lk \u00f3frj\u00f3tt vegna f\u00e1vitah\u00e1ttar e\u00f0a ge\u00f0veiki. (\u00deeir fengu \u00fea\u00f0 hlutverk me\u00f0 l\u00f6gum\u00a0 \u00e1ri\u00f0 1929. \u00cdslenskum ge\u00f0l\u00e6knum var fali\u00f0 sama hlutverk me\u00f0 l\u00f6gum \u00e1ri\u00f0 1938, \u00fe.e.a.s. \u00ed \u00feriggja manna nefnd sem \u00e1tti a\u00f0 vera landl\u00e6kni til r\u00e1\u00f0uneytis um framkv\u00e6md laganna skyldi \u201eeinn vera l\u00e6knir, helzt s\u00e9rfr\u00f3\u00f0ur um ge\u00f0sj\u00fakd\u00f3ma\u201c, svo sem segir \u00ed 5. grein laganna.)\u00a0Sta\u00f0a danskra ge\u00f0l\u00e6kna me\u00f0al l\u00e6kna haf\u00f0i l\u00edka eflst eftir a\u00f0 \u00feeir fyrrnefndu fengu t\u00e6ki og t\u00f3l, nefnilega me\u00f0 lostl\u00e6kningum vi\u00f0 ge\u00f0veiki. (\u00de\u00f3tt d\u00f6nskum ge\u00f0l\u00e6knum v\u00e6ri raunar sj\u00e1lfum lj\u00f3st fr\u00e1 1941 a\u00f0 \u00e1rangurinn af cardiazol- og ins\u00fal\u00ednlostum var sorglega l\u00e9legur h\u00f6f\u00f0u \u00feeir \u00fe\u00f3 \u00e1fram tr\u00f6llatr\u00fa \u00e1 raflostum.) \u00cd lj\u00f3si alls \u00feessa l\u00e1 frekar beint vi\u00f0 a\u00f0 v\u00edkka svi\u00f0 ge\u00f0l\u00e6kninga yfir \u00e1 svi\u00f0 heilaskur\u00f0l\u00e6kninga.<\/font><\/p>\n<p><font size=\"-1\">Fyrsta l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00edan \u00ed Danm\u00f6rku var ger\u00f0 \u00e1 sj\u00faklingi \u00e1 Vordingborg ge\u00f0sj\u00fakrah\u00fasinu. Hann var sendur \u00e1 Rigshospitalet \u00ed Kaupmannah\u00f6fn \u00fear sem Eduard Busch ger\u00f0i a\u00f0ger\u00f0ina \u00e1 honum \u00ed desember 1944. Sj\u00faklingurinn var greindur ge\u00f0klofa og haf\u00f0i veri\u00f0 eitthva\u00f0 til vandr\u00e6\u00f0a \u00e1 Vordingborg vegna heg\u00f0unar, sem \u00fe\u00f3 ver\u00f0ur ekki talin s\u00e9rlega \u00e1r\u00e1sargj\u00f6rn af l\u00fdsingu \u00ed <i>Det hvide snit<\/i>. Svo vir\u00f0ist sem \u00fea\u00f0 hafi fyrst og fremst veri\u00f0 fyrir eindregna \u00f3sk fj\u00f6lskyldu mannsins sem l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00eda var reynd. A\u00f0ger\u00f0in t\u00f3kst vel en ekki var\u00f0 mikill munur \u00e1 sj\u00faklingnum til b\u00f3ta, e.t.v. \u00fe\u00f3 einhver.<\/font><\/p>\n<p><font size=\"-1\">N\u00e6sti sj\u00faklingur var l\u00edka fr\u00e1 Vordingborg, fyrrverandi kennslukona sem haf\u00f0i veri\u00f0 \u00feunglynd fr\u00e1 1934 og dvali\u00f0 \u00e1 \u00fdmsum stofnunum \u00f6\u00f0ru hvoru. \u00cd sj\u00fakrask\u00fdrslum er henni l\u00fdst sem \u00feunglyndri, fullri af sj\u00e1lfsme\u00f0aumkun og oft h\u00e1gr\u00e1tandi. B\u00fai\u00f0 var a\u00f0 reyna cardiazol-lost \u00e1n \u00e1rangurs. H\u00fan f\u00f3r \u00ed a\u00f0ger\u00f0ina \u00e1 Rigshospitalet snemma \u00e1rs 1946. Flj\u00f3tlega var\u00f0 lj\u00f3st a\u00f0 henni haf\u00f0i ekkert batna\u00f0 heldur \u00fevert \u00e1 m\u00f3ti versna\u00f0. \u00c1fram var h\u00fan \u00feunglynd og volandi en n\u00fa haf\u00f0i b\u00e6st vi\u00f0 a\u00f0 h\u00fan h\u00e9lt hvorki saur n\u00e9 \u00fevagi. Fimm m\u00e1nu\u00f0um eftir l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00eduna f\u00e9kk h\u00fan flog. Reynt var a\u00f0 \u00fatskrifa konuna snemma \u00e1rs 1948 og skrifa\u00f0 \u00ed sj\u00fakraskr\u00e1 a\u00f0 h\u00fan s\u00e9 \u201ebetri eftir l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00edu\u201c. Sex m\u00e1nu\u00f0um s\u00ed\u00f0ar var h\u00fan l\u00f6g\u00f0 aftur inn \u00e1 Vordingborg og dvaldi \u00fear \u00e1rum saman \u00e1\u00f0ur en n\u00e6st var reynt a\u00f0 \u00fatskrifa hana. Sama var me\u00f0 karlmanninn sem fyrsta l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00edan var ger\u00f0 \u00e1, hann var \u00fatskrifa\u00f0ur sk\u00f6mmu eftir l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00eduna, skrifa\u00f0 \u201ebetri\u201c \u00ed reitinn fyrir n\u00faverandi sj\u00fakd\u00f3ms\u00e1stand, en lag\u00f0ur aftur inn \u00ed \u00e1rslok 1946 og dvaldi m\u00f6rg \u00e1r \u00e1 Vordingborg eftir \u00fea\u00f0.<\/font><\/p>\n<p><font size=\"-1\"><img data-recalc-dims=\"1\" loading=\"lazy\" decoding=\"async\" hspace=\"10\" vspace=\"10\" border=\"1\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/this.is\/harpa\/blogg09\/gedveiki\/freeman_fyrir_eftir.jpg?resize=300%2C192\" alt=\"L\u00f3b\u00f3t\u00f3m\ufffdusj\u00faklingur fyrir og eftir\" align=\"left\" height=\"192\" width=\"300\" \/>Yfirl\u00e6knirinn \u00e1 Vordingborg, Vagn Askgaard, skrifa\u00f0i samt \u00ed br\u00e9fi til R\u00edkisge\u00f0sp\u00edtalar\u00e1\u00f0sins (Direktoriet for Statens Sindssygehospitaler) \u00ed ma\u00ed 1947 a\u00f0 b\u00e1\u00f0ir \u00feessir sj\u00faklingar hafi hloti\u00f0 miki\u00f0 gagn af l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00edu, konan hafi or\u00f0i\u00f0 umtalsvert betri og mikill munur s\u00e9 \u00e1 karlmanninum. \u00deetta var\u00f0 upphafi\u00f0 a\u00f0 afar j\u00e1kv\u00e6\u00f0um skrifum danskra ge\u00f0l\u00e6kna um l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00edu. R\u00e9tt er a\u00f0 geta \u00feess a\u00f0 l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00eda var ger\u00f0 \u00e1 a.m.k. sj\u00f6 \u00edslenskum sj\u00faklingum \u00e1 Vordingborg a\u00f0 s\u00f6gn Jesper Vaczy Kragh (hann vitnar \u00ed skr\u00e1r fr\u00e1 1951 sem heimild fyrir \u00feessu, auk \u00f3\u00e1rsettra sj\u00fakraskr\u00e1a af Vordingborg).<\/font><\/p>\n<p><font size=\"2\">Myndirnar\u00a0eru ekki teknar \u00ed Danm\u00f6rku heldur birti Walter Freeman \u00fe\u00e6r \u00ed einni ritsm\u00ed\u00f0 sinni um \u00e1g\u00e6ti l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00edu um augnt\u00f3tt.\u00a0\u00de\u00e6r eru\u00a0af ge\u00f0klofasj\u00faklingi fyrir og eftir a\u00f0ger\u00f0; S\u00fa\u00a0lengst til vinstri\u00a0er tekin \u00e1ri\u00f0 1945,\u00a0hin er tekin 1948, \u00e1tta d\u00f6gum eftir l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00edu um augnt\u00f3tt, a\u00f0 s\u00f6gn Freeman.<\/font>\u00a0<\/p>\n<p><font size=\"-1\">Eins og annars sta\u00f0ar \u00ed heiminum var mikill meirihluti l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00edusj\u00faklinga \u00e1 Vordingborg konur. (Undantekning fr\u00e1 \u00feessu er Noregur \u00fear sem kynjaskipting var j\u00f6fn.) \u00dear skipu\u00f0u konur 68,5% af \u00feeim h\u00f3pi sem ger\u00f0 var l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00eda \u00e1, karlar 31,5%. \u00deetta sk\u00fdrist ekki af kynjahlutf\u00f6llum \u00ed innl\u00f6g\u00f0um sj\u00faklingum \u00fev\u00ed \u00e1 d\u00f6nskum ge\u00f0sp\u00edt\u00f6lum voru venjulega um 54% konur og 46% karlar \u00ed sj\u00faklingah\u00f3pi \u00e1 \u00feessum t\u00edmum.<\/font><\/p>\n<p><strong><\/strong><\/p>\n<p><strong><\/strong><\/p>\n<p><strong>K\u00f6llu\u00f0u yfirfullir ge\u00f0sp\u00edtalar \u00e1 l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00edu?\u00a0<\/strong><\/p>\n<p><font size=\"-1\">\u00deegar athuga\u00f0 er hva\u00f0 af hef\u00f0bundnum s\u00f6gulegum sk\u00fdringum \u00e1 vins\u00e6ldum l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00edu eigi vi\u00f0 \u00ed Danm\u00f6rku kemur \u00fdmislegt einkennilegt \u00ed lj\u00f3s. Fyrsta sk\u00fdringin, a\u00f0 ge\u00f0sp\u00edtalar hafi veri\u00f0 yfirfullir af \u00f3l\u00e6knandi sj\u00faklingum, stenst ekki. Svo undarlega vill nefnilega til a\u00f0 hern\u00e1m \u00dej\u00f3\u00f0verja (1940) haf\u00f0i \u00feau \u00e1hrif a\u00f0 langar bi\u00f0ra\u00f0ir eftir pl\u00e1ssi \u00e1 d\u00f6nskum ge\u00f0sp\u00edt\u00f6lum gufu\u00f0u gersamlega upp og raunar var talsvert um laus pl\u00e1ss \u00e1 sp\u00edt\u00f6lunum allan \u00feann t\u00edma sem s\u00ed\u00f0ari heimstyrj\u00f6ldin st\u00f3\u00f0. Engin sk\u00fdring hefur fengist \u00e1 \u00fev\u00ed af hverju ge\u00f0heilsa d\u00f6nsku \u00fej\u00f3\u00f0arinnar batna\u00f0i svo mj\u00f6g vi\u00f0 a\u00f0 vera hernumin. \u00dea\u00f0 er hins vegar lj\u00f3st a\u00f0 \u00feegar Danir t\u00f3ku upp l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00edu \u00e1tti pl\u00e1ssleysi \u00e1 d\u00f6nskum ge\u00f0sp\u00edt\u00f6lum engan \u00fe\u00e1tt \u00ed \u00fev\u00ed.<\/font><\/p>\n<p><font size=\"2\"><strong><\/strong><\/font><\/p>\n<p><font size=\"2\"><strong><\/strong><\/font><\/p>\n<p><font size=\"2\"><strong>Var l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00eda \u00f6r\u00ferifar\u00e1\u00f0 \u00feegar allt anna\u00f0 haf\u00f0i brug\u00f0ist?<\/strong><\/font><\/p>\n<p><font size=\"-1\">\u00d6nnur sk\u00fdring sem oft er nefnd er a\u00f0 l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00eda hafi veri\u00f0 \u00ferautalending og einungis reynd \u00feegar \u00f6nnur \u00farr\u00e6\u00f0i h\u00f6f\u00f0u brug\u00f0ist. Kragh f\u00f3r \u00fe\u00e1 lei\u00f0 a\u00f0 gaumg\u00e6fa \u00f6ll g\u00f6gn um 285 sj\u00faklinga \u00e1 Vordingborg, \u00far h\u00f3pi \u00feeirra sem l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00edu var beitt \u00e1 \u00e1 nokkurra \u00e1ra t\u00edmabili. Ni\u00f0ursta\u00f0an var s\u00fa a\u00f0 einungis 2,44% sj\u00faklinganna h\u00f6f\u00f0u pr\u00f3fa\u00f0 ins\u00fal\u00edn-lost, cardiazol-lost og raflost. \u00deegar hver og ein \u00feessara me\u00f0fer\u00f0a var sko\u00f0u\u00f0 reyndust 71,57% sj\u00faklinganna sem gengust undir l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00edu hafa reynt cardiazol-lost, 57,19% raflost og 44,56% ins\u00fal\u00ednlost. 26,66% sj\u00faklinganna haf\u00f0i a\u00f0eins reynt eina af \u00feessum a\u00f0fer\u00f0um og raunar haf\u00f0i \u00feeim alls ekki veri\u00f0 beitt vi\u00f0 7,36% af l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00edusj\u00faklingunum. Svolei\u00f0is a\u00f0 \u00fe\u00f3tt \u00ed greinum ge\u00f0l\u00e6kna fr\u00e1 \u00feessum t\u00edma s\u00e9 \u00fev\u00ed gjarna haldi\u00f0 fram a\u00f0 l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00eda s\u00e9 \u00ferautalendingin \u00feegar allt anna\u00f0 hafi brug\u00f0ist vir\u00f0ist \u00fea\u00f0 \u00ed reynd alls ekki hafa veri\u00f0 krafan. (Sama ni\u00f0ursta\u00f0a f\u00e6st \u00feegar sj\u00fakraskr\u00e1r l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00edusj\u00faklinga \u00ed Finnlandi og Noregi eru sko\u00f0a\u00f0ar; L\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00eda var hreint ekkert \u00f6r\u00ferifar\u00e1\u00f0 \u00ed m\u00f6rgum tilvikum.)<\/font><\/p>\n<p><font size=\"2\"><strong><\/strong><\/font><\/p>\n<p><font size=\"2\"><strong><\/strong><\/font><\/p>\n<p><font size=\"2\"><strong>Var l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00eda einungis ger\u00f0 \u00e1 \u00f3l\u00e6knandi sj\u00faklingum sem dvali\u00f0 h\u00f6f\u00f0u \u00e1rum saman \u00e1 ge\u00f0sj\u00fakrah\u00fasum?<\/strong><\/font><\/p>\n<p><font size=\"-1\">Enn ein s\u00f6gulega sk\u00fdringin er a\u00f0 sj\u00faklingarnir hafi veri\u00f0 \u00f3l\u00e6knandi, \u00feeir hef\u00f0u legi\u00f0 \u00e1 ge\u00f0sj\u00fakrah\u00fasum \u00e1rum saman og \u00e1tt enga von um bata. \u00deegar Kragh sko\u00f0a\u00f0i 313 sk\u00fdrslur l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00edusj\u00faklinga \u00e1 Vordingborg kom \u00ed lj\u00f3s a\u00f0 t\u00e6p 25% \u00feeirra h\u00f6f\u00f0u legi\u00f0 \u00e1 sp\u00edtalanum \u00ed 0-1 \u00e1r og 29% h\u00f6f\u00f0u legi\u00f0 samanlagt (\u00fe.e. fyrir utan \u00fatskriftarhl\u00e9) \u00e1 sp\u00edtala \u00ed 2-4 \u00e1r. Svolei\u00f0is a\u00f0 talsvert yfir helmingur l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00edu\u00feega haf\u00f0i dvali\u00f0 innan vi\u00f0 fimm \u00e1r \u00e1 ge\u00f0sj\u00fakrah\u00fasi. \u00deeir teljast ekki \u00ed h\u00f3pi langlegusj\u00faklinga \u00e1 \u00feessum t\u00edmum en st\u00f3r h\u00f3purs sj\u00faklinga \u00e1 Vordingborg \u00e1tti meir en tveggja \u00e1ratuga innlagnars\u00f6gu. Einungis fj\u00f3r\u00f0ungur l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00edu\u00feeganna sem Kragh sko\u00f0a\u00f0i (24,6%) haf\u00f0i legi\u00f0 sem \u00e1 ge\u00f0sp\u00edt\u00f6lum \u00ed samtals meir en \u00e1ratug.<\/font><\/p>\n<p><font size=\"-1\">\u00deegar r\u00e6tt er um a\u00f0 l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00eda hafi veri\u00f0 ger\u00f0 \u00e1 erfi\u00f0ustu og mest \u00f3l\u00e6knandi sj\u00faklingum ge\u00f0sp\u00edtala er oft liti\u00f0 \u00fear s\u00e9rstaklega til ge\u00f0klofasj\u00faklinga. \u00deetta fellst Kragh \u00e1 a\u00f0 s\u00e9 r\u00e9tt a\u00f0 hluta til, \u00fe.e. a\u00f0 r\u00f6kin fyrir l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00edu hafi oft veri\u00f0 a\u00f0 gera ge\u00f0klofasj\u00faklingum l\u00edfi\u00f0 b\u00e6rilegra en einnig sj\u00e1ist v\u00ed\u00f0a \u00feau r\u00f6k a\u00f0 a\u00f0ger\u00f0in geri b\u00e6rilegra a\u00f0 umgangast sj\u00faklinginn, \u00fe.e.a.s. a\u00f0 hann var\u00f0 r\u00f3legri \u00e1 eftir. Af s\u00faluriti \u00ed grein Kragh \u00ed <i>Dansk Medicinhistorisk \u00c5rbog<\/i> 2007, \u00fear sem teknar eru saman l\u00e6knisfr\u00e6\u00f0ilegar \u00e1bendingar sem m\u00e6ltu me\u00f0 l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00edu \u00ed g\u00f6gnum um 285 sj\u00faklinga \u00e1 Vordingborg, skorar \u00e1bendingin \u00f3r\u00f3leiki (uro) langh\u00e6st (\u00e1 vi\u00f0 r\u00famlega 80 sj\u00faklinga), n\u00e6st \u00e1 eftir kemur \u00e1r\u00e1sargirni og ofbeldi (\u00e1 vi\u00f0 r\u00famlega 70 sj\u00faklinga). \u00c1bendingin \u00fej\u00e1ning (forpinthed) \u00e1 vi\u00f0 t\u00e6plega 40 sj\u00faklinga, a\u00f0 st\u00f6\u00f0va versnandi sj\u00fakd\u00f3m \u00e1 vi\u00f0 21 sj\u00fakling og \u00e1kve\u00f0in sj\u00fakd\u00f3msgreining er l\u00f6g\u00f0 til grundvallar \u00ed 20 tilvikum. Kragh dregur \u00fe\u00e1 \u00e1lyktun a\u00f0 vissulega s\u00e9 eitthva\u00f0 til \u00ed \u00fev\u00ed a\u00f0 l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00eda hafi\u00a0a\u00f0allega veri\u00f0 ger\u00f0\u00a0til a\u00f0 l\u00edkna sj\u00faklingum en segir talsvert margt benda til a\u00f0 h\u00fan hafi allt eins veri\u00f0 ger\u00f0 til a\u00f0 r\u00f3a sj\u00fakling og b\u00e6ta \u00feannig a\u00f0st\u00e6\u00f0ur starfsf\u00f3lks (en ge\u00f0sp\u00edtalar voru mj\u00f6g undirmanna\u00f0ir \u00e1 \u00feessum t\u00edma og erfi\u00f0ir sj\u00faklingar alger pl\u00e1ga). Kragh vitnar \u00ed \u00feessu sambandi \u00ed grein eftir Arild Faurbye, l\u00e6kni \u00e1 Sct. Hans, \u00ed <i>Ugeskrift for L\u00e6ger<\/i> 1949, \u00fear sem segir, um l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00edu ge\u00f0klofasj\u00faklinga: \u201e\u00de\u00f3tt sj\u00faklingurinn l\u00e6knist ekki skiptir miklu m\u00e1li a\u00f0 losna vi\u00f0 \u00f3r\u00f3leikann; fyrst og fremst \u00fej\u00e1ist sj\u00faklingurinn ekki lengur og h\u00e6gt er a\u00f0 flytja hann \u00e1 r\u00f3legri deild. \u00deetta skiptir l\u00edka miklu m\u00e1li fyrir ge\u00f0sp\u00edtalana, \u00fea\u00f0 getur r\u00edkt allt annar andi \u00e1 \u00f3r\u00f3legu deildunum, og hin vandasama um\u00f6nnun \u00feessara \u00f3r\u00f3legu og ofbeldisfullu sj\u00faklinga ver\u00f0ur umtalsvert l\u00e9ttari fyrir starfsf\u00f3lki\u00f0.\u201c<\/font><\/p>\n<p><font size=\"2\"><strong><\/strong><\/font><\/p>\n<p><font size=\"2\"><strong><\/strong><\/font><\/p>\n<p><font size=\"2\"><strong>Virka\u00f0i l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00eda?<\/strong><\/font><\/p>\n<p><font size=\"-1\">\u00de\u00f3tt danskir ge\u00f0l\u00e6knar v\u00e6ru j\u00e1kv\u00e6\u00f0ir \u00ed gar\u00f0 l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00edu var \u00feeim vel lj\u00f3st a\u00f0 \u00fdmis vandkv\u00e6\u00f0i fylgdu a\u00f0ger\u00f0inni og fylgikvillar voru algengir. \u00c1 Vordingborg fengu 33,56% sj\u00faklinga eitt e\u00f0a fleiri flog eftir a\u00f0ger\u00f0ina og dau\u00f0sf\u00f6ll af v\u00f6ldum l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00edu t\u00f6ldust 6,36% \u00ed h\u00f3pi \u00feeirra sem gengust undir a\u00f0ger\u00f0ina. (Dau\u00f0sf\u00f6ll voru \u00ed l\u00e6gri kantinum \u00e1 Vordingborg \u00fev\u00ed v\u00ed\u00f0a sj\u00e1st h\u00e6rri d\u00e1nart\u00f6lur nefndar, t.d. \u00ed \u00edslensku greininni um l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00edu sem ver\u00f0ur fjalla\u00f0 um \u00ed n\u00e6stu f\u00e6rslu. \u00c1 norska ge\u00f0veikrah\u00e6linu Gaustad Asyl d\u00f3u r\u00famlega 32% l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00edusj\u00faklinga til \u00e1rsins 1948. \u00de\u00e1 var skipt um skur\u00f0l\u00e6kni og d\u00e1nart\u00f6lur snarf\u00e9llu.) L\u00e6knarnir \u00e1 Vordingborg h\u00f6f\u00f0u gott t\u00e6kif\u00e6ri til a\u00f0 gera s\u00e9r grein fyrir \u00e1hrifum l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00edu \u00fev\u00ed sj\u00faklingarnir dv\u00f6ldu yfirleitt talsver\u00f0an t\u00edma \u00e1 sj\u00fakrah\u00fasum eftir a\u00f0 hafa gengist undir a\u00f0ger\u00f0ina. \u00dear h\u00f6f\u00f0u r\u00fam 67% l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00edusj\u00faklinga ekki veri\u00f0 \u00fatskrifu\u00f0 tveimur \u00e1rum eftir a\u00f0ger\u00f0ina. T\u00edu \u00e1rum eftir l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00edu voru enn r\u00fam 40% l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00edusj\u00faklinganna \u00e1 sp\u00edtalanum. Margir \u00feeirra \u00fatskrifu\u00f0ust aldrei.<\/font><\/p>\n<p><font size=\"-1\">Me\u00f0al 285 l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00edusj\u00faklingum \u00e1 Vordingborg var skr\u00e1\u00f0ur ska\u00f0i af v\u00f6ldum a\u00f0ger\u00f0arinnar hj\u00e1 70%, \u00f3lj\u00f3st e\u00f0a ekki kanna\u00f0ur ska\u00f0i var skr\u00e1\u00f0 \u00e1\u00a0hluta sj\u00faklinganna en einungis \u00ed 6,71%<\/font><br \/>\n<font size=\"-1\">tilvika var skr\u00e1\u00f0 a\u00f0 a\u00f0ger\u00f0in hef\u00f0i ekki haft neinn ska\u00f0a \u00ed f\u00f6r me\u00f0 s\u00e9r. \u00deessar t\u00f6lur, bygg\u00f0ar \u00e1 frumg\u00f6gnum, \u00fe.e.a.s. skr\u00e1\u00f0um uppl\u00fdsingum um sj\u00faklingana, s\u00fdna talsvert a\u00f0ra mynd en s\u00e1st \u00ed greinum eftir danska ge\u00f0l\u00e6kna \u00e1 fimmta og sj\u00f6tta \u00e1ratug s\u00ed\u00f0ustu aldar. Auk ska\u00f0a af l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00edu b\u00f3ku\u00f0u l\u00e6knarnir \u00ed Vordingborg alls konar einkenni sem fylgdu a\u00f0ger\u00f0inni en t\u00f6ldust ekki beinl\u00ednis ska\u00f0leg, s.s. slj\u00f3leika, vitgl\u00f6p (demens), kaldlyndi, \u00e1r\u00e1sargirni; sumir sj\u00faklingar ur\u00f0u uppnumdir (euforiske), man\u00edskir, sinnulausir, latir e\u00f0a aulalegir.<\/font><\/p>\n<p><font size=\"2\"><strong><\/strong><\/font><\/p>\n<p><font size=\"2\"><strong><\/strong><\/font><\/p>\n<p><font size=\"2\"><strong>L\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00eda \u00e1 \u00feroskaheftum<\/strong><\/font><\/p>\n<p><font size=\"-1\">\u00de\u00f3tt n\u00fdju ge\u00f0lyfin sem komu fram \u00e1 sj\u00f3narsvi\u00f0i\u00f0 1954 hafi fari\u00f0 sigurf\u00f6r um danska ge\u00f0sp\u00edtala var \u00fev\u00ed fjarri a\u00f0 menn leg\u00f0u l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00edur alfari\u00f0 \u00e1 hilluna e\u00f0a h\u00e6ttu a\u00f0 hampa a\u00f0ger\u00f0inni. T.d. skrifa\u00f0i taugaskur\u00f0l\u00e6knirinn Eduard Busch grein um ge\u00f0skur\u00f0l\u00e6kningar \u00e1ri\u00f0 1957, \u00fear sem hann segir a\u00f0 Largactil lofi vissulega g\u00f3\u00f0u en a\u00f0 ge\u00f0skur\u00f0l\u00e6kningar gegni \u00e1fram s\u00ednu hlutverki \u00ed me\u00f0h\u00f6ndlun ge\u00f0sj\u00fakra, sem \u00ferautalending (\u201een sidste udvej\u201c). N\u00fdjar taugal\u00e6kningadeildir \u00ed \u00d3\u00f0insv\u00e9um, \u00c1r\u00f3sum og Glostrup t\u00f3ku til starfa \u00e1 \u00e1runum 1955-60 og \u00e1 \u00feeim \u00f6llum var gert r\u00e1\u00f0 fyrir l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00edua\u00f0ger\u00f0um. \u00dea\u00f0 sem breyttist fyrst og fremst \u00feegar Largactil kom var a\u00f0 ge\u00f0sj\u00fakum sem sendir voru \u00ed l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00edu f\u00e6kka\u00f0i mj\u00f6g og \u00fe\u00e1 voru um\u00f6nnunara\u00f0ilar \u00feroskaheftra ekki seinir \u00e1 s\u00e9r a\u00f0 gr\u00edpa t\u00e6kif\u00e6ri\u00f0: Fr\u00e1 1954 fj\u00f6lga\u00f0i mj\u00f6g l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00edum sem ger\u00f0ar voru \u00e1 \u00feroskaheftum, \u00feeir voru \u00ed meirihluta l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00edusj\u00faklinga \u00e1 Rigshospitalet strax \u00fea\u00f0 \u00e1r. Aldur skipti litlu m\u00e1li \u00feegar kom a\u00f0 \u00feroskaheftum. T.d. sendi Andersv\u00e6nge h\u00e6li\u00f0 \u00ed Slagelse sex \u00e1ra dreng og \u00e1tta \u00e1ra dreng \u00ed l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00edu \u00e1 Rigshospitalet 1954 og h\u00e6li\u00f0 sendi alls t\u00edu b\u00f6rn undir 14 \u00e1ra aldri \u00ed l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00edu \u00feetta \u00e1ri\u00f0.<\/font><\/p>\n<p><font size=\"-1\">L\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00eda \u00ed Danm\u00f6rku breyttist \u00feegar t\u00e6kni var\u00f0 fullkomnari og eftir 1960 var hnitast\u00fdr\u00f0 (stereotaktisk) l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00eda allsr\u00e1\u00f0andi. H\u00fan f\u00f3lst \u00ed \u00fev\u00ed a\u00f0 merkja skur\u00f0sta\u00f0i \u00e1 h\u00f6fu\u00f0 sj\u00faklings \u00ed samr\u00e6mi vi\u00f0 r\u00f6ngtenmynd, h\u00f6fu\u00f0 sj\u00faklingsins var l\u00edka skor\u00f0a\u00f0 \u00ed ramma. Hnitast\u00fdr\u00f0 l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00eda var \u00fev\u00ed n\u00e1kv\u00e6mari skur\u00f0a\u00f0ger\u00f0 en gamla l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00edan. \u00c1 \u00e1runum 1960-1979 voru t.d. 488 l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00edur ger\u00f0ar \u00e1 Rigshospitalet, allar hnitast\u00fdr\u00f0ar. \u00c1ri\u00f0 1983 var l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00eda b\u00f6nnu\u00f0 me\u00f0 l\u00f6gum \u00ed Danm\u00f6rku.<\/font><\/p>\n<p><font size=\"2\"><strong><\/strong><\/font><\/p>\n<p><font size=\"2\"><strong>L\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00eda n\u00fat\u00edmans<\/strong><\/font><\/p>\n<p><font size=\"-1\">Enn \u00feann dag \u00ed dag eru ger\u00f0ar l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00edur en sem betur fer eru a\u00f0ger\u00f0irnar f\u00e1ar \u00ed heiminum \u00f6llum. L\u00edklega eru \u00fe\u00e6r algengastar \u00ed Bretlandi, einkum l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00eda \u00e1 gyr\u00f0ilsg\u00e1ra (gyrus cingulatus) heilans, svok\u00f6llu\u00f0 <a href=\"http:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Bilateral_cingulotomy\">cingulotomy<\/a>, \u00e1bendingar fyrir \u00fe\u00e1 a\u00f0ger\u00f0 eru m.a. \u00fer\u00e1hyggja, kv\u00ed\u00f0i, \u00feunglyndi og miklir verkir. \u00c1g\u00e6t yfirlitss\u00ed\u00f0a yfir \u00fdmsar a\u00f0ger\u00f0ir af l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00edutoga, n\u00fa til dags kalla\u00f0ar ge\u00f0skur\u00f0l\u00e6kningar og ger\u00f0ar me\u00f0 gammahn\u00edf e\u00f0a \u00f6\u00f0rum mun betri gr\u00e6jum en for\u00f0um, er a\u00f0 finna \u00e1 s\u00ed\u00f0unni <a href=\"http:\/\/www.neurologicalsurgery.in\/psychiatry-disorders-surgery\/\">Psychiatry Disorders Surgery<\/a> \u00e1 <i>Functional Neurosugery<\/i>. M\u00e9r er ekki kunnugt um a\u00f0 skur\u00f0a\u00f0ger\u00f0ir vi\u00f0 ge\u00f0r\u00e6num sj\u00fakd\u00f3mum s\u00e9u ger\u00f0ar \u00e1 \u00cdslandi en \u00e1bendingar um \u00fea\u00f0 eru vel \u00feegnar.<\/font><\/p>\n<p><font size=\"2\"><strong><\/strong><\/font><\/p>\n<p><font size=\"2\"><strong>\u00cdtarefni<\/strong><\/font><\/p>\n<ul>\n<li><font size=\"-1\">Hafi menn \u00e1huga \u00e1 a\u00f0 kynna s\u00e9r n\u00fat\u00edmal\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00edu bendi \u00e9g \u00e1 grein Eljamel o.fl., <a href=\"http:\/\/www.medscape.com\/viewarticle\/581635\">Ablative Neurosurgery For Mental Disorders: Is There Still A Role In The 21st Century? A Personal Perspective<\/a> \u00ed <i>Neurosurgical Focus<\/i> \u00e1ri\u00f0 2008;<\/font><\/li>\n<li><font size=\"-1\">Hafi menn s\u00e9rstakan \u00e1huga \u00e1 hlutskipti \u00feroskaheftra \u00feegar kom a\u00f0 \u00feessari a\u00f0ger\u00f0 \u00ed Danm\u00f6rku e\u00f0a hlut barna \u00ed sj\u00faklingah\u00f3pnum bendi \u00e9g \u00e1 <a href=\"http:\/\/www.kristeligt-dagblad.dk\/artikel\/381644:Danmark--Udviklingshaemmede-boern-fik-det-hvide-snit?all=1\">Udviklingsh\u00e6mmede b\u00f8rn fik det hvide snit<\/a>, grein eftir Line Vaaben \u00ed <i>Kristeligt dagblad <\/i>23. september 2010, greinin er bygg\u00f0 \u00e1 vi\u00f0tali vi\u00f0 Jesper Vaczy Kragh;<\/font><\/li>\n<li><font size=\"-1\">\u00deeim sem hafa s\u00e9rstakan \u00e1huga \u00e1 st\u00f3rum hlut kvenna \u00ed \u00feessum a\u00f0ger\u00f0um er bent \u00e1 a\u00f0 hlusta \u00e1 \u00fe\u00e1tt \u00ed Danska r\u00edkis\u00fatvarpinu, <a href=\"http:\/\/www.dr.dk\/P1\/Faglitteratur\/Udsendelser\/2010\/11\/11135530.htm\">Det hvide snit<\/a>, fr\u00e1 16. n\u00f3v. 2010. \u00dear r\u00e6\u00f0ir Annette K. Nielsen vi\u00f0 Jesper Vaczy Kragh.<\/font><\/li>\n<\/ul>\n<p>\u00a0<font size=\"-1\">N\u00e6sta f\u00e6rsla fjallar um l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00edu \u00e1 \u00cdslandi \u00e1 fj\u00f3r\u00f0a og fimmta \u00e1ratug s\u00ed\u00f0ustu aldar.<\/font><br \/>\n\u00a0<br \/>\n\u00a0<\/p>\n<p><font size=\"-2\"><b>Heimildir a\u00f0rar en \u00fe\u00e6r sem kr\u00e6kt er \u00ed \u00far textanum<\/b>:<\/font><br \/>\n\u00a0<br \/>\n\u00a0<\/p>\n<p><font size=\"-2\">Hei\u00f0a Mar\u00eda Sigur\u00f0ard\u00f3ttir. <a href=\"http:\/\/visindavefur.is\/?id=5729\">Til hvers voru s\u00e1lskur\u00f0l\u00e6kningar eins og l\u00f3b\u00f3t\u00f3m\u00eda nota\u00f0ar?<\/a> <i>V\u00edsindavefurinn<\/i> 23.3.2006.<\/font><\/p>\n<p><font size=\"-2\">Haave, Per. <a href=\"http:\/\/tidsskriftet.no\/article\/916779\">\u00d8nskes ikke gjengitt i pressen<\/a>. <i>Tidsskrift for den Norske L\u00e6geforening<\/i>, 123. \u00e1rg. 21. tbl., s. 3157-9. 2003.<\/font><\/p>\n<p><font size=\"-2\">Jansson, Bengt. <a href=\"http:\/\/www.nobelprize.org\/nobel_prizes\/medicine\/laureates\/1949\/moniz-article.html\">Controversial Psychosurgery Resulted in a Nobel Prize<\/a>. <i>Nobelprize.org<\/i>. Fyrst birt 29. okt\u00f3ber 1998.<\/font><\/p>\n<p><font size=\"-2\">Kragh, Jesper Vaczy. <i>Det hvide snit. Psykokirurgi og dansk psykiatri 1922-1983<\/i>. Syddansk Universitetsforlag. 2010.<\/font><\/p>\n<p><font size=\"-2\">Kragh, Jesper Vaczy. <a href=\"http:\/\/www.jmhs.dk\/PDF-files\/Aarbog\/2007\/Kragh9-36.pdf\">Sidste udvej? Tr\u00e6k af psykokirurgiens historie i Danmark<\/a>. <i>Dansk Medicinhistorisk \u00c5rbog<\/i> 2007.<\/font><\/p>\n<p><font size=\"-2\">Lund, Ketil, T\u00f3mas Helgason, Anne-Lise Christensen, Yngvar L\u00f8chen, Reidar Lie og Steinar Mageli. <i><a href=\"http:\/\/www.nb.no\/nbsok\/nb\/d21e401d96643b87b3c3e96739d4a6cc#0\">Utredning om lobotomi : utredning fra et utvalg nedsatt av Sosialdepartementet 20. februar 1991 ; avgitt 30. juni 1992<\/a><\/i>. Osl\u00f3 1992.<\/font><\/p>\n<p><font size=\"-2\">Mashour, George A., Erin E. Walker og Robert L. Martuza. <a href=\"http:\/\/dura.stanford.edu\/Articles\/Psychosurgery.pdf\">Psychosurgery: past, present, and future<\/a>. <i>Brain Research Reviews<\/i> 48, s.\u00a0 409-419. 2005.<\/font><\/p>\n<p><font size=\"-2\">Salminen, Ville. <a href=\"http:\/\/www.academia.edu\/1221942\/Lobotomy_as_a_psychiatric_treatment_in_Finland\">Lobotomy as a psychiatric treatment in Finland<\/a>. <i>Akademia.edu<\/i><\/font><\/p>\n<p><font size=\"-2\">Tran\u00f8y, Joar og Wenche Blomberg. <a href=\"http:\/\/www.geocities.ws\/jordotradini_\/fil24.pdf\">Lobotomy in Norwegian psychiatry<\/a>. <i>History of Psychiatry<\/i>, 16. \u00e1rg. 1. tbl. 2005.<\/font><\/p>\n<p><font size=\"-2\">Unnur B. Karlsd\u00f3ttir. <i>Mannkynb\u00e6tur. Hugmyndir um b\u00e6tta kynstofna h\u00e9rlendis og erlendis \u00e1 19. og 20. \u00f6ld.<\/i> Sagnfr\u00e6\u00f0istofnun H\u00e1sk\u00f3la \u00cdslands. 1998.<\/font><\/p>\n<p><font size=\"-2\">Vilmundur J\u00f3nsson. <i>Afkynjanir og vananir.<\/i> <i>Greinarger\u00f0 fyrir frumvarpi til laga um a\u00f0 heimila \u00ed vi\u00f0eigandi tilfellum a\u00f0ger\u00f0ir \u00e1 f\u00f3lki, er koma \u00ed veg fyrir, a\u00f0 \u00fea\u00f0 auki kyn sitt.<\/i> 1937.<\/font><\/p>\n<p><font size=\"-2\">von Knorring, Lars. <a href=\"http:\/\/www.researchgate.net\/publication\/50935314_History_of_the_nordic_psychiatric_cooperation\/file\/d912f503dd34569903.pdf\">History of the Nordic Psychiatric Cooperation<\/a>. <i>Nordic Journal of\u00a0 Psychiatry<\/i>, 66. \u00e1rg., fylgirit 1, s. 54-60. 2012.<\/font><\/p>\n<p><font size=\"-2\">\u00d6gren, Kenneth. <i><a href=\"umu.diva-portal.org\/smash\/get\/diva2:140147\/FULLTEXT01?\">Psychosurgery in Sweden 1944-1958. The Practice, the Professional and the Media Discourse<\/a><\/i> [doktorsritger\u00f0]. Ume\u00e5 2007.<\/font><\/p>\n<p><font size=\"-2\">\u00d6gren, Kenneth og Mikael Sandlund. <a href=\"http:\/\/web.ebscohost.com\/ehost\/detail?sid=056c750f-0c53-4905-be9c-1c28607989e2%40sessionmgr12&amp;vid=1&amp;hid=18&amp;bdata=JnNpdGU9ZWhvc3QtbGl2ZQ%3d%3d#db=aph&amp;AN=19099218\">Psychosurgery in Sweden 1944\u20131964<\/a>. <i>Journal of the History of the Neurosciences<\/i>, 14. \u00e1rg., 4. tbl., s. 352-367. Desember 2005.<\/font><br \/>\n\u00a0<br \/>\n\u00a0<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00deann 27. desember 1935 hratt port\u00fagalski taugal\u00e6knirinn Egan Moniz hugmynd sinni um skur\u00f0l\u00e6kningu vi\u00f0 ge\u00f0veiki \u00ed framkv\u00e6md. A\u00f0ger\u00f0in f\u00f3r fram \u00e1 Santa Marta sj\u00fakrah\u00fasinu \u00ed Lissabon en Moniz gat ekki framkv\u00e6mt hana sj\u00e1lfur \u00fev\u00ed hann <span class=\"ellipsis\">&hellip;<\/span> <span class=\"more-link-wrap\"><a href=\"https:\/\/harpahreins.com\/blogg\/2013\/05\/23\/lobotomia-vid-gedveiki\/\" class=\"more-link\"><span>Read More &#8230;<\/span><\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"nf_dc_page":"","_jetpack_memberships_contains_paid_content":false,"footnotes":""},"categories":[10],"tags":[],"class_list":["post-510","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-saga_gedlaekninga"],"jetpack_featured_media_url":"","jetpack_sharing_enabled":true,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/harpahreins.com\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/510","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/harpahreins.com\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/harpahreins.com\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/harpahreins.com\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/harpahreins.com\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=510"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/harpahreins.com\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/510\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":575,"href":"https:\/\/harpahreins.com\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/510\/revisions\/575"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/harpahreins.com\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=510"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/harpahreins.com\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=510"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/harpahreins.com\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=510"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}